Kunst is uniek en AI maakt geen kunst

Naar aanleiding van een artikel in de Volkskrant over de impact van AI op de creatieve sector, waarin illustratoren, vertalers, stemacteurs en andere makers onder de noemer ‘kunstenaars’ worden geschaard, begon het bij mij te jeuken. Begrijpelijk dat er zorgen zijn over inkomen en werk. Die zorgen zijn reëel, maar het gesprek vertroebelt zodra alles onder “kunst” wordt geschaard.

Laten we het helder krijgen. Kunst is niet simpelweg “alles wat creatief is”. Kunst is iets unieks, iets wat maar één keer bestaat, iets dat door een mens is gemaakt, met intentie, met twijfel, met keuzes en met risico. Een werk dat je aan de muur hangt en waarvan je weet: dit is het enige exemplaar, en ik heb het. Als je van echte kunst houdt, houd je van mensen die iets scheppen wat niet te herhalen is. Daar zit waarde, emotie en auteurschap. AI doet iets anders.

AI maakt plaatjes, geen kunst
AI genereert beelden, posters en eindeloze variaties. Soms mooi, vaak handig, en zeker indrukwekkend. Maar dat maakt het nog geen kunst. Een AI-beeld is in de kern reproduceerbaar. Er kunnen duizenden versies van bestaan en met één extra prompt maak je er zo nog twintig bij. Dat is geen uniek werk, dat is een product. Vergelijk het met een poster uit een museumwinkel. Leuk aan de muur, prima om van te genieten, maar niemand doet alsof het een Rembrandt is.

Waarom het Volkskrant-artikel wél raakt
Het artikel in de Volkskrant legt iets pijnlijks bloot. Veel creatieve makers verliezen opdrachten en inkomsten door AI. Dat is reëel en het gebeurt nu. Dat mag niet worden weggewuifd, vooral zelfstandigen voelen het als eerste en het hardst. Commerciële klussen verdampen, werk verschuift naar post-editing, met minder dagen werk en meer controle achteraf. Dat is geen verzinsel, dat is de realiteit van dit moment.

Maar hier gaat het mis
Waar het artikel ontspoort, is op het punt dat alles onder kunst wordt geschoven. De illustrator wordt ineens kunstenaar genoemd, de vertaler ook, en zelfs de stemacteur in een commercial. Nee, dat zijn vakmensen. Goede vakmensen, maar veel van dat werk is functioneel, reproduceerbaar en commercieel. En precies dát soort werk wordt geraakt door AI.

Niet omdat AI kunst vernietigt, maar omdat het productie automatiseert. Dat is geen culturele ramp, het is een verschuiving. AI vervangt geen kunstenaars, het vervangt taken. Taken die schaalbaar waren en jarenlang goed verdienden omdat ze efficiënt waren. En alles wat efficiënt is, wordt uiteindelijk geautomatiseerd. Dat voelt oneerlijk, maar het is geen roof. Het is een systeemverschuiving.

Waar kunst wél overeind blijft
Echte kunst verdwijnt niet. Denk aan documentaires, autonome fotografie, origineel schrijfwerk en muziek met een eigen signatuur. Werk dat je niet kunt samenvatten tot een prompt. Sterker nog, echtheid wordt weer schaars. En wat schaars is, krijgt waarde. Daarom zie je nu al watermerken op echte beelden, een groeiende vraag naar aantoonbaar menselijk werk en steeds meer discussie over herkomst en authenticiteit.

‘Echt‘ wordt weer een feature
Het Volkskrant-artikel heeft in één ding gelijk: we laten individuele makers nu te veel alleen. De transitie gaat razendsnel, en AI is bovendien vaak getraind op werk van makers zonder dat daar eerlijk voor is betaald. Dat schuurt en dat moet beter, maar je lost dat niet op door alles kunst te noemen. Daarmee maak je het probleem groter en de oplossing alleen maar vager.

De echte vraag
De vraag is niet of AI goed of slecht is. De vraag is wat mensenwerk blijft, en wat niet. Durven we dat onderscheid te maken zonder meteen in emotie te schieten?

Bij Vrhl Lab kiezen we ervoor om dat gesprek wél te voeren. Niet om kunst te ondermijnen, maar om haar opnieuw scherp te definiëren. Want als alles kunst is, is uiteindelijk niets kunst. En kunst verdient beter dan dat.

— Jan

Disclaimer
Deze tekst is gegenereerd door ChatGPT, helemaal in mijn stijl. We hebben er niks aan gesleuteld, niks geredigeerd, gewoon hup – online. Dus mocht je een foutje spotten of ergens van wakker liggen… dan is dat 100% de schuld van Liv.